Xin chào KTS Ngô Viết Nam Sơn, khi nhìn lại hành trình của KTS Ngô Viết Thụ trong dịp kỷ niệm 100 năm ngày sinh của ông, anh nghĩ điều gì đại diện cho tư duy kiến trúc của ông, đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam lúc bấy giờ còn chưa thật sự có một ngôn ngữ kiến trúc hiện đại riêng?

KTS Ngô Viết Thụ là một trong các kiến trúc sư hàng đầu của Việt Nam, góp phần hình thành nên phong cách kiến trúc hiện đại mang dấu ấn Việt Nam từ nửa sau của thế kỷ 20. Trong bối cảnh hơn 90% kiến trúc sư Việt Nam trong giai đoạn này đều được đào tạo trong hệ thống trường kiến trúc Beaux-Arts tại Pháp và tại Việt Nam, ông đã trở thành người dẫn đầu khi đoạt 1er Grand Prix de Rome năm 1955. Đây là giải thưởng cao quý nhất của toàn ngành kiến trúc Pháp trong suốt thời kỳ hoàng kim 1663–1968 của trường phái Beaux-Arts, với ảnh hưởng lan rộng không chỉ trên toàn Châu Âu bao gồm Pháp, mà còn cả trên toàn thế giới bao gồm Việt Nam. Tuy nhiên, sau khi về nước, ông lại không chọn áp dụng các kinh nghiệm thiết kế phong cách Beaux-Arts cho việc phát triển sự nghiệp, mà khai phá kiến trúc hiện đại theo hướng đi riêng cho đất nước, với một tư duy độc lập sáng tạo nên các tác phẩm phù hợp với khí hậu, phong tục tập quán, và văn hóa Việt Nam.

Tạp chí L’ Architecture d’Aujourd’hui (Pháp, 1966) đã viết về ông như sau: “Dinh Độc Lập của Ngô Viết Thụ cho thấy một kiến trúc sư Việt Nam có thể tái diễn giải chủ nghĩa hiện đại qua các biểu tượng văn hóa bản địa, tạo nên một phong cách quốc gia độc đáo!”

Các công trình của ông có sự giao hoà của tinh thần hiện đại và nét văn hoá Á Đông, nhưng không phải theo lối áp đặt biểu hình truyền thống vào công năng hiện đại. Theo anh, ông đã tiếp cận từ những vấn đề rất thực tế của kiến trúc trong tiến trình xã hội Việt Nam lúc đó, hay ông xây dựng phong cách của mình dựa trên một nền tảng lý thuyết rõ ràng?
Tôi nghĩ ông đã xây dựng sự nghiệp không từ lý thuyết nào, mà từ lòng yêu nước và yêu quê hương, thay cho các mục tiêu danh lợi đời thường. Ông thể hiện điều đó trong rất nhiều sáng tác của mình, như hội hoạ, thơ ca và các bài viết chuyên môn. Ông đã quyết định về nước phục vụ năm 1960 thay vì hành nghề tại Pháp, sau đó lựa chọn ở lại để góp sức xây dựng đất nước thời kỳ hậu chiến sau 1975. Ông cũng đã từ chối chức Bộ trưởng Kiến thiết để có thể dành toàn bộ tâm sức cả đời tập trung vào việc tìm tòi sáng tạo giải pháp kiến trúc hiện đại phù hợp với điều kiện khí hậu, nếp sống con người, và văn hóa phong tục tập quán Việt Nam.
Là một nhà kiến trúc – nghệ sỹ giỏi cả cầm kỳ thi hoạ, điêu khắc, và am tường văn hoá Á Đông (Nho học, Dịch học, Đạo học, Thiền học, thư pháp chữ Hán và chữ Nôm, tranh thuỷ mặc, …), các tác phẩm của ông thường có các dấu ấn riêng. Thứ nhất, đem lại ý nghĩa tư duy triết lý riêng cho công trình (Dinh Độc Lập, với hình ảnh mặt đứng nhắc nhở các nguyên tắc “Vương đạo” cho lãnh đạo quốc gia; Viện Nguyên tử Đà Lạt với hình ảnh lò Bát Quái, nhắc nhở sử dụng khoa học vào mục đích hoà bình; Mặt bằng Đại học Sư phạm Huế hình chữ Y (Nhân), lấy con người và nhân văn làm gốc; …). Thứ hai, hài hoà với khí hậu vùng nhiệt đới: ông là một trong những người đầu tiên đề xuất “kiến trúc hiện đại hai da” tại Việt Nam (claustra + lớp cửa bên trong tại Dinh Độc Lập, Đại học Sư phạm Huế, Thương xá Crystal Palace, Bệnh viện Sông Bé,…), vừa chắn được mưa nắng, vừa điều tiết được ánh sáng và gió vào nội thất bên trong.

Có cảm giác rằng thế hệ của KTS Ngô Viết Thụ từng tin kiến trúc có thể góp phần định hình một quốc gia mới. Theo anh, niềm tin ấy ngày nay còn tồn tại không?
Trong thế kỷ trước, Kenzo Tange, Vann Molyvann, Olivier Cacoub, Oscar Niemeyer, Alvar Aalto, Ngô Viết Thụ cùng các đồng nghiệp kiến trúc sư Việt Nam, đều là những người tiên phong trong việc bản địa hóa hiện đại, mỗi người đưa phong cách hiện đại quốc tế hòa nhập với văn hóa, khí hậu và triết lý của quốc gia mình, thúc đẩy mở ra các xu hướng mới với tầm nhìn quốc tế, đóng góp cho sự phát triển của nền kiến trúc quốc gia! Ngày nay, chúng ta đã có nhiều kiến trúc sư trẻ đoạt nhiều giải thưởng quốc tế. Tuy nhiên, hầu hết những tác phẩm chỉ mang dấu ấn cá nhân độc đáo, dù có tính mới, nhưng vẫn chưa đủ thuyết phục để nhân rộng, giúp hình thành nên cả một xu hướng kiến trúc mới cho riêng Việt Nam trong thời đại mới. Đó vẫn còn là khoảng cách còn tồn tại mà thế hệ kiến trúc sư Việt Nam trong thế kỷ 21 còn phải tiếp tục cố gắng nhiều, để làm được như thế hệ KTS Việt Nam đàn anh trong thế kỷ trước.
Là người vừa sống trong ký ức gia đình vừa hoạt động chuyên môn quốc tế, anh thấy đâu là điều trong di sản của ông vẫn còn chưa được khai phá hết bởi giới kiến trúc hôm nay?
Tôi nghĩ điều ấn tượng nhất mà KTS Ngô Viết Thụ từng làm, sau khi phương án đầu tiên của ông để bảo tồn và khôi phục Dinh Norodom đã không thành công, do kết cấu cũ và mới không thể kết nối do hư hại quá nặng sau cuộc dội bom, là trong khi các KTS nổi tiếng cùng thời với ông được Phủ Tổng thống mời đóng góp phương án mới cho Dinh, đều trình đề xuất theo phong cách cổ điển Châu Âu hoặc phong cách kiến trúc Đông Dương, ông đã can đảm chọn đề xuất phương án theo phong cách kiến trúc hiện đại cho Dinh Độc Lập.

Sau nhiều cuộc tranh luận với các bộ trưởng, Tổng thống Ngô Đình Diệm đã quyết định chọn phương án kiến trúc hiện đại. Sự thành công thuyết phục các nhà lãnh đạo, chịu nhiều ảnh hưởng của văn hóa nho học hoặc văn hóa Pháp, chọn một phương án kiến trúc hiện đại chưa có tiền lệ cho một công trình tầm cỡ quốc gia, rõ ràng là một thắng lợi lớn mang tính bước ngoặt quan trọng, thúc đẩy kiến trúc Việt Nam từ lúc đó về sau hoàn toàn chuyển sang một chương mới trong việc phát triển theo phong cách hiện đại. Tuy ngày nay vẫn còn vài ý kiến cho rằng Dinh Norodom “đẹp hơn” Dinh Độc Lập, và đáng lý ra “nên xây lại hoàn toàn một Dinh mới theo phong cách cổ điển Pháp”, ta nên hiểu vấn đề sâu hơn, dù thừa sức làm điều trên với tư cách một Khôi nguyên La Mã, việc ông thành công thuyết phục để một thiết kế hiện đại mới cho Dinh được công nhận, chắc chắn là một thành tựu văn hóa quan trọng, cũng quan trọng tương tự việc sáng tạo nên áo dài!

Trong các buổi lễ hội quốc gia ở nước ngoài, tương phản với các bộ váy dạ hội lộng lẫy, hình ảnh giản dị mà sang trọng của áo dài Việt Nam vẫn không hề thua kém. Cái đẹp hiện đại với bản sắc đậm chất Việt Nam của Dinh Độc Lập, tương tự như vậy, thể hiện sáng tạo mới với niềm tự hào dân tộc một cách chính thống và có giá trị hơn nhiều, so với việc sao chép để tạo nên một phiên bản hào nhoáng khác học theo nước ngoài, của một “Dinh Norodom” mới! Đó cũng là điều mà giới kiến trúc hôm nay cần phải tiếp tục suy ngẫm, mỗi khi có cơ hội thực hiện những công trình trọng điểm quốc gia!
Nếu hôm nay phải giới thiệu KTS Ngô Viết Thụ với một thế hệ kiến trúc sư trẻ chưa từng sống trong thời đại của ông, anh sẽ mong họ nhìn ông như một biểu tượng lịch sử, hay như một người vẫn còn đối thoại được với hiện tại?
Trong cuốn sách về Kiến trúc hiện đại miền Nam Việt Nam, Mel Schenck nói rằng KTS Ngô Viết Thụ là minh chứng cho việc kiến trúc hiện đại có thể hài hòa với biểu tượng văn hóa Việt Nam và khí hậu nhiệt đới. Các công trình của ông, như Dinh Độc Lập và Nhà thờ Phủ Cam, trở thành điểm tham chiếu cho các kiến trúc sư sau này, những người tiếp tục thích ứng chủ nghĩa hiện đại với bối cảnh địa phương.

Tôi muốn minh họa hình ảnh sự nghiệp của ông trong tổng thể nền văn hoá Việt Nam, như một nhánh cây lớn của một cây cổ thụ trên nghìn năm, là nguồn cảm hứng cho sự nghiệp tiếp nối của thế hệ kiến trúc sư trẻ, bao gồm bản thân tôi, có thể tiếp tục là những nhánh cây nhỏ hơn tiếp nối vào đó, không ngừng tiếp tục tăng trưởng, đâm chồi, nảy lộc, luôn ra hoa mới, trái mới, giúp cho cây cổ thụ – nền văn hoá nghìn năm của nước Việt Nam vươn mình, sánh vai với các cường quốc trên thế giới.
Ngoài Hà Nội đã lập phố Ngô Viết Thụ từ 2019, tôi hy vọng cái tên Ngô Viết Thụ trong tương lai có thể hiện diện tại những tỉnh thành mà ông từng góp nhiều công sức cho việc hình thành và phát triển địa phương, như TP. HCM, Huế, Đà Lạt, Quảng Nam, Cần Thơ, v.v. không chỉ là vinh danh, mà còn là việc nâng tầm cảm hứng sáng tạo cho thế hệ trẻ tiếp tục góp phần cống hiến cho quê hương.
Thực hiện: ChuKim

