I. Sân khấu của tư tưởng.
Có những kiến trúc văng vẳng, có những kiến trúc thì thào. Một số đứng trên sân khấu chính của lịch sử, số khác âm thầm trong những chú thích bên lề. Trong bức ảnh đen trắng chụp vào tháng 4 năm 1980, Philip Jones Griffith đã ghi lại sự tương phản giữa hai tòa nhà cùng tuýt kiến trúc nhà hát, tuy nhiên được xây dựng ở hai thời kỳ khác nhau: Nhà Hát Lớn Hà Nội, cổ điển và hào nhoáng, trong khi Rạp Công Nhân, hiện đại và khiêm tốn. Mục đích của tham luận ngắn này là nhìn nhận lại Rạp Công Nhân và những kiến trúc thuộc nhóm thứ hai – những kiến trúc mà số phận của chúng thường bị xao nhãng và lãng quên.
Nhà Hát Lớn Hà Nội và Rạp Công Nhân, 1980. Ảnh: Philip Jones Griffith.
Được xây dựng vào năm 1917 với tên gọi Cinema Palace, công trình này là một trong những rạp chiếu phim đầu tiên tại Liên bang Đông Dương. Một phần tư tưởng mission civilisatrice vào cuối thế kỷ 19, phim ảnh được xem là công cụ hiệu quả để truyền bá các lý tưởng và hợp thức hóa sự chiếm đóng của Pháp tại các nước thuộc địa. Đi cùng với điện ảnh như một trung gian thị giác nhằm quảng bá lối sống và văn hóa Pháp, thiết kế kiến trúc của rạp cũng góp phần gây dựng lên ấn tượng của thành phố hiện đại vào thời điểm này. Với các chi tiết cổ điển hoa mỹ, Cinema Palace, thuộc làn sóng đầu tiên của các biểu hiện kiến trúc mới tại Việt Nam, phản ánh sâu sắc chính sách đồng hóa thuộc địa, mang trong chúng tính phổ quát của khái niệm mỹ học Pháp.

Như Mies van der Rohe áp chế, “Kiến trúc là ý chí của một thời đại được chuyển hóa thành không gian,” tòa nhà này mang sự thay đổi lịch sử trong chính những chuyển hóa vật chất của công trình. Trong thập niên 1940, với sự bổ nhiệm Đô đốc Decoux, kiến trúc và quy hoạch đã trở lại trọng tâm của các chính sách chính phủ cầm quyền. Biệt đãi “cổ điển tối giản” được thấy rõ trong công trình của các kiến trúc sư như Chauchon và Veysseyre, chính sách của Decoux coi hiện đại hóa không nằm trong việc thiết kế lại, mà là loại bỏ các chi tiết cổ điển rườm rà được coi là lỗi thời. Giống như nhiều công trình khác trong thời kỳ này, lối vào cầu kỳ, những vòng hoa và diềm mái của Cinema Palace đã bị gỡ bỏ, để lại một thẩm mỹ hiện đại hơn với các đường nét đơn giản, khối thân đồng đều và mang tính trừu tượng. Đổi tên thành Eden Cinema, bố cục của công trình – dù đã “dọn dẹp” – vẫn duy trì sự đối xứng, với thân chính được khoanh bởi hai cánh lưu thông. Ngôn ngữ kiến trúc mới đánh dấu sự khởi đầu của một chương kéo dài bốn thập kỷ trước sự can thiệp lớn tiếp theo.

Khi Việt Minh tái chiếm Hà Nội vào năm 1954, các công trình tư nhân và công cộng quan trọng trong thành phố dần dần được thu hồi và tái dụng để phục vụ chính quyền mới. Eden Cinema cũng được đổi tên thành Rạp Công Nhân, ngầm tôn vinh tầng lớp chủ đạo và tiền định của thời đại mới. Cấu trúc của tòa nhà hầu như không thay đổi, ngoại trừ phần đỉnh, nơi hiển thị cái tên chính trị mới, thế chỗ cho biển hiệu Eden Cinema đã bị cào mờ. Các loại hình nghệ thuật biểu diễn trong tòa nhà dần chuyển từ phim ảnh sang kịch nói, nhấn mạnh cuộc đấu tranh cách mạng hoặc các câu chuyện truyền thống nhằm củng cố tinh thần dân tộc. Phim ảnh, dần bị loại bỏ khỏi tiềm thức của những con người Việt Nam mới.
Tòa nhà, được duy trì ở mức tối thiểu và rơi vào tình trạng xuống cấp cho đến khi nó trải qua một cuộc cải tạo lớn vào những năm 1980. Việc cải tạo được giao cho Lê Văn Lân, người làm việc tại Viện Thiết kế Công trình Công cộng sau nhiều năm tu nghiệp tại Liên Xô và Đông Đức, và cũng đã thiết kế Cung Thiếu nhi Hà Nội vào năm 1976. Phần trung tâm của tòa nhà đã bị phá bỏ hoàn toàn và thay bằng mặt tiền mới với các cấu thành chắn nắng, mang dáng dấp của bầu trời đầy sao băng, một thiết kế có thể được lấy cảm hứng từ ảnh hưởng của Nga và tinh thần lạc quan trong thời gian Lân ở Châu Âu.
Tuy nhiên, diện mạo thơ mộng này chỉ tồn tại trong một thời gian ngắn. Tòa nhà cuối cùng đã bị phá dỡ và thay thế bằng một công trình mới, mô phỏng lại phiên bản năm 1917, dù vẫn giữ tên Rạp Công Nhân như một phần của lễ kỷ niệm 1000 năm Thăng Long Hà Nội. Đến năm 2018, phiên bản mới nhất này của tòa nhà lại rơi vào tình trạng xuống cấp do bảo trì kém và ít được sử dụng – một chuỗi cải tạo không bao giờ chấm dứt.
II. Tầng mâu lớp thuẫn
Trường hợp của Rạp Công Nhân là một ví dụ điển hình về số phận phế-tích-tương-lai của kiến trúc hiện đại tại Việt Nam. Được xây dựng như một phần của quá trình xây dựng đất nước trong thế kỷ 20, những công trình này thực thi nghĩa vụ của mình, xuống cấp, trải qua các đợt tu bổ sơ sài trước khi đối mặt với sự trừng phạt cho “tội lỗi”: Không phù hợp với thời đại mới. Nghiền thành đống đổ nát, chúng không được thụ án, không có tiếng nói và thường không có bất kỳ ghi chép lưu trú, mặc dù đã được kiến tạo bởi những thế hệ kiến trúc sư Việt Nam tiêu biểu trong thế kỷ 20.
Rạp Công Nhân, và cách nó được truyền thông đến cộng đồng xã hội, bộc lộ những mâu thuẫn xung quanh di sản kiến trúc Việt Nam. Thành phố là ký ức tập thể của con người. Và giống như ký ức, nó gắn liền với các kiến tạo đô thị và không gian vật chất. Không giống như những lần trùng tu trong quá khứ, quá trình “trùng tu” diễn ra vào năm 2007 thực chất là một sự phá hủy hoàn. Không phần nào của Rạp Công Nhân hiện tại mang dấu vết vật chất của những năm 1917, 1947 hay 1986. Địa điểm này đã được xóa trắng. Tuy nhiên, lịch sử của tòa nhà vẫn được truyền thông và nén lại trên toàn cấu trúc mới, như thể nó vẫn luôn ở đây trong suốt quá trình lịch sử. Phải chăng đây là điều chúng ta muốn nói khi nhắc đến “Bình mới, rượu cũ”?

Sự trượt giá trị của kỹ thuật xây dựng và nguyên tắc thiết kế dẫn đến sự thiếu vắng của những nguyên lý thiết kế Pháp chính trực, làm nổi bật sự khác biệt giữa hai thể loại kiến trúc: “kiến trúc Pháp” và “kiến trúc kiểu Pháp”. Không đạt được các tiêu chuẩn thuở ban đầu, Rạp Công Nhân hiện tại cũng không chứa đựng một môi trường xây dựng và ngôn ngữ kiến trúc phản ánh chân thực lịch sử của kịch nói. Công năng phân mảnh và chiết trung tùy tiện, tòa nhà đặt những người sử dụng vào vị trí phải liên tục sử dụng các không gian khác nhau cho mục đích thực tiễn. Sự không phù hợp giữa thiết kế tòa nhà và quản lý kém, dẫn đến sự xuống cấp không thể tránh khỏi. Trong khi sự xuất hiện của các hình thức giải trí xã hội khác góp phần vào sự suy tàn của kịch nói, không thể loại trừ khả năng rằng kiến trúc cũng chính là một phần của vấn đề.

Vượt ra khỏi việc sử dụng hàng ngày, sẽ là cần thiết để đánh giá các công trình quan trọng dưới những ý nghĩa sâu thẳm được gửi gắm và truyền tải đến xã hội. Ở một thành phố như Hà Nội, chúng ta bóc tách tầng tầng lớp lớp của thành phố, khám phá những lớp quá khứ nhằm để lại dấu ấn hoặc sử dụng chúng như một tham chiếu cho những kiến tạo mới. Nếu mỗi phiên bản của Rạp Công Nhân mang trong mình một tầm nhìn cho tương lai của thời đại cũ, chúng ta nên chọn phiên bản nào để dừng lại trong quá trình bóc tách, nhằm mang đến tầm nhìn nền tảng cho những khát vọng của chúng ta? Lịch sử kiến trúc nào sẽ làm mỏ neo cho giá trị kiến trúc?
Và có lẽ câu hỏi quan trọng hơn, làm thế nào để chúng ta sẽ lựa chọn?
III. Bảo tồn thử nghiệm như can thiệp đô thị
Nghệ sỹ người Thổ Tayfun Serttaş, cho rằng không có di sản văn hóa mà chỉ có di sản chính trị, tồn tại để củng cố quyền lực của chính quyền. Dù có sự tham gia của các tổ chức như UNESCO, quá trình xác định di sản vẫn là quyết định trên-xuống. Việc chọn di sản kiến trúc là một quá trình còn phức tạp hơn nữa. Chúng ta nên chọn các tòa nhà dựa trên giá trị kiến trúc và các tiêu chí ngành mà chỉ cộng đồng kiến trúc thấm nhuần? Hay chúng ta nên chọn dựa trên ký ức tập thể của người dân, như trường hợp của các công nhân cũ nói về Nhà Máy Gia Lâm một cách trìu mến, hoặc người dân Hà Nội nhớ về các lớp ngoại khóa tuổi thơ tại Cung Thiếu nhi?
Thách thức trong việc xác định các tòa nhà di sản càng trở nên phức tạp bởi áp lực từ phát triển bất động sản của tư bản chủ nghĩa, khi các nhà đầu tư thường không quan tâm đến không gian công cộng và cộng đồng. Thiếu đi các tổ chức độc lập và hạ tầng thể chế để cổ súy cho những kiến trúc này, số phận của chúng dường như không thể tránh khỏi.
Hiện trạng này không chỉ diễn ra ở Việt Nam mà còn ở các quốc gia đang trải qua những thay đổi về chính trị, xã hội và kinh tế. Đối mặt với khó khăn đó, thập kỷ qua đã chứng kiến sự nổi lên của một hình thức thực hành sáng tạo mới với cách tiếp cận từ dưới-lên – Bảo tồn Thử nghiệm. Được lan truyền bởi Jorge Otero-Pailos, cách tiếp cận này khác biệt với các phương pháp truyền thống bằng cách tập trung vào các chủ thể bị coi là không hấp dẫn, không mong muốn, hoặc bị chính phủ loại trừ một cách chiến lược. Những người bảo tồn thử nghiệm, như những tác nhân sáng tạo, sử dụng sự tự do của mình để chọn đối tượng và đề xuất các hình thức bảo tồn mà từ đó gợi mở các câu chuyện mới, tái khám phá và củng cố giá trị văn hóa của chúng. Thông qua nhiều cách tiếp cận—họ mang lại cơ hội nhận thức và quyết định điều gì có ý nghĩa vật chất và phi vật chất. Hơn nữa, bảo tồn thử nghiệm như một phương pháp cung cấp nền tảng cho cộng đồng bảo tồn cùng nhau chia sẻ kiến thức và hợp tác để tạo thành một phong trào từ cơ sở.
Để lấy một ví dụ, mỗi Khu tập thể luôn tồn tại một sân chung nơi cuộc sống hàng ngày phát triển và văn hóa được hình thành. Tuy nhiên, với mỗi khu tập thể được tái phát triển, sân chung – nơi lưu giữ vô số ký ức – là yếu tố đầu tiên bị xóa bỏ khỏi môi trường xây dựng, không để lại dấu vết. Việc coi Khu Tập Thể là một phần của di sản thế kỷ 20 ở Việt Nam cũng đồng nghĩa với việc công nhận những sân chung này là di sản, đặt ra câu hỏi về cách định lượng và bảo tồn chúng. Chúng ta có nên đo lường các không gian này và sử dụng dữ liệu như một tham chiếu xã hội để đảm bảo rằng không gian công cộng được trả lại mỗi khi một Khu Tập Thể được thay thế bằng một dự án phát triển mới? Hay chúng ta nên kết hợp chúng dưới hình thức nào đó như một bảo tàng công cộng mở, bảo tồn ký ức và các hoạt động xã hội?
Khi Việt Nam trở nên ý thức hơn bao giờ hết về môi trường xây dựng phục vụ con người và tác động của sự phá hủy kiến trúc không kiểm soát, ngày càng có nhiều kiến trúc sư và nghệ sỹ đặt bảo tồn (thử nghiệm) vào trung tâm của thực hành của họ – dù có ý thức hay vô thức. Những nghệ sỹ tài năng như Lê Giang, đã đúc thạch cao các phế tích của nhà đình miền Bắc, gợi lên cảm giác hoài niệm về một lịch sử đang phai nhòa trong cuộc đua không ngừng của quá trình hiện đại hóa. Tương tự, Triển lãm Tay Nắm Cửa của A21studio đã thu thập các mảnh vỡ từ xưởng đóng tàu Bason nổi tiếng một thời, phá hủy bởi các nhà phát triển bất động sản nhằm phục vụ cho “cuộc sống xa hoa”. Mỗi dự án này đều có tiềm năng tạo ra thảo luận và không gian đối thoại giúp chúng ta suy ngẫm, phản ánh và hình dung về tương lai của môi trường xây dựng Việt Nam. Một tương lai nhân văn, ý nghĩa và bền vững, không chỉ theo nghĩa vật chất truyền thống mà còn theo nghĩa bền vững xã hội. Đó có lẽ là môi trường xây dựng mà tất cả chúng ta đều xứng đáng được sống trong nó.
Thực hiện: KTS Lê Đức
Bài viết được xuất bản lần đầu trong ấn phẩm Monolith #1: Vỡ Hoang, 11.2026.

