Góc nhìn phương Tây thường dễ rơi vào cái bẫy đơn giản hóa khi tiếp cận kiến trúc Đông Nam Á, nhưng với Manuel Der Hagopian, KTS đồng sáng lập G8A Architects, mười ba năm gắn bó với Hà Nội là hành trình giải mã những lớp trầm tích phức tạp của kiến trúc hiện đại miền Bắc (1968–1992). Không dừng lại ở những định kiến về một bản sao kéo dài từ chủ nghĩa hiện đại Xô viết, ông nhìn thấy ở đây sức bền nội tại, tinh thần thiết kế tập thể và sự thích ứng linh hoạt với bối cảnh địa phương. Trong bài phỏng vấn này, KTS Manuel Der Hagopian sẽ chia sẻ về hành trình thực hành nghề tại châu Á, cách tri thức kiến trúc dịch chuyển hai chiều, và những bài học từ quá khứ vẫn còn nguyên giá trị gợi mở cho đô thị Việt Nam hiện đại.
Chân dung KTS Manuel Der Hagopian từ G8A.
Sau gần ba thập niên hành nghề qua Thụy Sỹ, Singapore và Việt Nam, anh định vị thực hành kiến trúc của mình như thế nào?
Ngày nay, thách thức trong việc nối kết các hệ hình phương Đông và phương Tây vẫn còn nguyên tính thời sự. Thế kỷ 20 đã đưa ra những ý tưởng xã hội và đổi mới mang tầm vóc lớn, mở ra một cuộc tranh luận sâu sắc về cách con người nên cùng nhau sống như thế nào. Kiến trúc, đặc biệt trong giai đoạn cuối thế kỷ ấy, luôn là một lĩnh vực quan trọng để khảo sát những câu hỏi mang tính ý hệ đó. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay, những ý niệm nền tảng của một dự án thường không còn ở vị trí trung tâm. Một dự án ngày càng được xác nhận giá trị bằng tính thị trường của nó: nếu bán được, nó được xem là thành công. Theo nghĩa đó, giá trị của ý tưởng có nguy cơ bị thu hẹp vào khả năng thương mại hóa, thay vì được nhìn nhận từ ý nghĩa văn hóa, xã hội hay môi trường mà nó mang lại.
Trong thực hành đa điểm của chúng tôi – trải qua Thụy Sỹ, Singapore và Việt Nam – chúng tôi cố gắng chống lại sự đơn giản hóa ấy. Cấu trúc đa dạng này liên tục đặt chúng tôi trước những bối cảnh rất khác nhau: chẳng hạn về chính trị, từ dân chủ trực tiếp và những hệ thống dân chủ vững mạnh đến chủ nghĩa cộng sản; hay về khí hậu, từ vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới đến các môi trường lục địa. Sau cùng, chính những điều kiện tương phản không ngừng đó đã khuyến khích chúng tôi đưa trở lại vào kiến trúc một cách tiếp cận phản biện và giàu suy ngẫm hơn, vượt ra ngoài những động lực thuần túy kinh tế.
Nhà máy Jakob, Bình Dương, Việt Nam. Ảnh: Oki Hiroyuki.
Khu nhà ở Waterway Terraces, Punggol, Singapore. Ảnh: Patrick Bingham-Hall.
Khu nhà ở Emil, Oerlikon, Zurich, Thụy Sỹ. Ảnh: Giuseppe De Francesco.
Anh nhìn nhận động lực kiến trúc giữa Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh như thế nào, khi đây là hai đô thị lớn nằm ở hai đầu đất nước, với một lịch sử hình thành, chia cắt và thống nhất đầy kịch tính? Xa hơn nữa, trải nghiệm của anh qua nhiều dự án tại các địa điểm khác nhau đã định hình cách anh nhìn về tính địa phương và những thách thức mà kiến trúc đương đại ở Việt Nam đang phải đối mặt ra sao?
Thật thú vị, xuất phát từ một đất nước như Thụy Sỹ, nơi sự đa dạng về văn hóa và ngôn ngữ là một phần cấu thành rất rõ nét, tôi có xu hướng nhìn những khác biệt ấy như một nguồn làm giàu cho cả quốc gia lẫn các dự án của chúng tôi. Mỗi đặc thù đều có thể trở thành điểm khởi đầu để phát triển một dự án mang tính bối cảnh, và theo thời gian, dự án ấy có thể được đón nhận và tích hợp vào kết cấu địa phương, dù ở quy mô vùng, thành phố hay thậm chí là khu phố.
Tuy nhiên, hiện nay, quan niệm phổ biến về việc một công trình kiến trúc trở thành “mang tính biểu tượng” ở Việt Nam thường hàm ý rằng nó phải tách mình ra khỏi bối cảnh sẵn có. Điều này có thể tạo nên một sự đứt gãy với môi trường địa phương, trong khi rõ ràng hoàn toàn có thể tạo ra một công trình vừa mang tính biểu tượng, vừa bám rễ sâu vào bối cảnh xung quanh mà không trở nên tầm thường. Thực ra, điều đã trở nên tầm thường ngày nay lại chính là sự ám ảnh với việc phải trở thành biểu tượng.
Trong khoảng 150 năm qua, các khái niệm du nhập từ phương Tây thường bộc lộ một độ vênh nhất định với những dòng chảy kiến trúc bản địa, cả về nhịp thời gian lẫn quy mô, như thể ta không thể đơn giản áp đặt lên chúng một lịch trình phát triển theo kiểu phương Tây. Anh có thể chia sẻ góc nhìn của mình về kiến trúc Hiện đại ở Việt Nam không?
Được đào tạo trên nền tảng của Kiến trúc Hiện đại tại Hoa Kỳ và châu Âu, tôi dần bị cuốn hút bởi cả những thất bại lẫn những phẩm chất đã xuất hiện: một mặt, từ việc Kiến trúc Hiện đại được sử dụng như một ngôn ngữ để thúc đẩy ý hệ; mặt khác, từ khả năng thích ứng đáng kể của nó với bối cảnh Đông Nam Á, và đặc biệt là Việt Nam. Trong khi giai đoạn từ 1954 đến 1975 thường được xem là thời kỳ hoàng kim của kiến trúc hiện đại Việt Nam ở miền Nam, thì mười ba năm sống tại Hà Nội đã đưa tôi đến với một phổ rộng những kiến trúc sư và tác nhân đã tham gia, trong giai đoạn từ 1968 đến 1992, vào quá trình tái định hình kiến trúc thủ đô theo những giá trị của công cuộc thống nhất dưới chủ nghĩa cộng sản.
Sự phong phú và dày đặc của những nỗ lực vừa tập thể vừa độc lập ấy là điều thiết yếu để có thể hiểu đúng về nền kiến trúc hiện đại miền Bắc Việt Nam đang dần lộ diện, vốn ít được biết đến hơn so với miền Nam, và quá thường bị giản lược như chỉ là một phần kéo dài của chủ nghĩa hiện đại Xô viết. Điều này phản ánh một ý niệm rằng tri thức không di chuyển theo một chiều, mà luôn là một phần của quá trình trao đổi liên tục. Khi nhìn lại những năm tháng ấy, chúng ta vẫn còn có thể học được rất nhiều từ sức bền và từ những quy trình thiết kế mang tính tập thể đã định hình nên giai đoạn này.
Buổi trò chuyện Chợ Sài Gòn, TP.HCM. Ảnh: Nguyễn Duy Tân.
Xưởng thiết kế Urban Village. Ảnh: Đại học Quốc gia Singapore (NUS), Singapore.
Triển lãm Equatorial Utopia, Geneva, Thụy Sỹ. Ảnh: Khoo Guo Jie.
Anh đã tham gia cùng G8A trong những dự án nhà ở công cộng quy mô lớn tại Singapore. Thông qua các bài giảng và studio tại nhiều trường đại học, anh cũng đồng thời thúc đẩy những tiếp cận rộng mở hơn đối với nhà ở và các mô hình mới cho tính khả chi trả. Anh có thể nói rõ hơn về mối quan tâm này không?
Anh có thể chia sẻ thêm về những dự án ấy, cũng như cách chúng góp phần vào vấn đề rộng hơn của an ninh nhà ở? Và cụ thể hơn, theo anh, kinh nghiệm đó có thể liên hệ như thế nào với bối cảnh nhà ở tại Việt Nam?
Trước hết, tôi muốn nói rằng nhà ở đã là một trọng tâm xuyên suốt trong công việc của tôi ngay từ những năm đầu hành nghề kiến trúc. Từ thời còn học ở Paris, dưới sự hướng dẫn của Henri Ciriani, rồi sau đó trong quá trình giảng dạy, với ảnh hưởng từ những thực hành Thụy Sỹ như Atelier 5 ở Bern, tôi đã có cơ hội tiếp cận chủ đề này từ rất sớm và một cách liên tục. Singapore nhận ra từ rất sớm tầm quan trọng chiến lược của nhà ở công cộng, và theo tôi, họ tập trung vào hai khía cạnh then chốt rất đáng chú ý. Thứ nhất là xây dựng bản sắc quốc gia, khi xem nhà ở giá phải chăng như một trong những trụ cột của quốc gia non trẻ sau khi độc lập năm 1965. Thứ hai là tổ chức nhà ở công cộng như một công cụ mạnh mẽ để điều tiết và ổn định những biến động của thị trường bất động sản, đồng thời bảo đảm sự gắn kết xã hội.
Housing & Development Board (HDB), cơ quan phụ trách nhà ở công cộng của Singapore, đã phát triển và liên tục hoàn thiện mô hình này từ những năm 1960. Việc được tham gia vào quá trình tìm tòi dài hạn và có chiều sâu ấy trong một bối cảnh nhiệt đới là một trải nghiệm học hỏi quan trọng đối với cả cá nhân tôi lẫn G8A. Trong khoảng 15 năm qua, chúng tôi đã góp phần phát triển khoảng 6.000 đơn vị nhà ở, và xem mỗi dự án như một cơ hội để thử nghiệm những hướng tiếp cận mới cho nhà ở công cộng. Những tìm tòi đó bao gồm các chủ đề như tăng mật độ theo phương ngang, tạo dựng những bản sắc cảnh quan đa dạng, phát triển các kiểu khối nhà hữu cơ và linh hoạt hơn, cũng như áp dụng các chiến lược bền vững nhằm giảm sự phụ thuộc vào hệ thống cơ khí và cắt giảm tiêu thụ năng lượng.
Những kinh nghiệm này mang lại nhiều gợi mở có giá trị cho bối cảnh Việt Nam, dù điều kiện tại đây khác biệt đáng kể và đòi hỏi những phản hồi riêng, phù hợp với từng hoàn cảnh cụ thể. Ở một bình diện rộng hơn, việc làm việc trong nhiều môi trường và hệ thống chính trị khác nhau đã giúp chúng tôi tích lũy được một bộ công cụ khá rộng để tiếp cận thách thức phức tạp và cấp bách của nhà ở xã hội và nhà ở giá phải chăng tại Việt Nam. Nếu xét đến quy mô của làn sóng di cư và tăng trưởng đô thị trong tương lai, đây chắc chắn vẫn sẽ là một trong những thách thức lớn nhất của đất nước.
Khu nhà ở Green Ridges, Tampines, Singapore. Ảnh: G8A.
Khu nhà ở Waterway Terraces, Punggol, Singapore. Ảnh: Patrick Bingham-Hall.
Khu nhà ở Green Vines, Tampines, Singapore. Ảnh: Daren Soh.
Ngoài phạm vi rất rộng của các hoạt động mà anh theo đuổi, có những mảng dường như đã vượt ra ngoài thực hành kiến trúc theo nghĩa thông thường, chẳng hạn như xuất bản và công việc giám tuyển. Theo anh, những hoạt động ấy đóng góp như thế nào vào kiến trúc và công việc hằng ngày của mình? Và trong thời gian tới, anh có dự định xuất bản điều gì liên quan đến Việt Nam không?
Thời gian của tôi hiện được chia cho ba mảng chính: G8A như một thực hành kiến trúc chuyên nghiệp; giáo dục, vừa như một đóng góp cho thế hệ kế tiếp, vừa như một dạng “Lab B”; và cuối cùng là xuất bản cùng công việc giám tuyển, như một hình thức nghiên cứu chiều sâu và một nền tảng cho trao đổi liên văn hóa.
Tôi xem những phương thức dấn thân khác nhau này là thiết yếu. Chúng cho phép tôi giữ được một khoảng cách cần thiết, để tránh việc kiến trúc bị thu hẹp thành một hoạt động thuần túy thương mại. Kể từ thập niên 1980, khi dòng đầu tư dịch chuyển từ vàng sang bất động sản, kiến trúc ngày càng bị hấp thụ vào các cơ chế tài chính. Điều đó đã làm biến đổi sâu sắc bản chất của ngành.
Nếu được nói thêm về vai trò của xuất bản và giá trị của việc làm việc với sách, tôi sẽ nói rằng sách là một phương tiện đặc biệt đòi hỏi, nhưng cũng là một phương tiện có khả năng tồn tại lâu dài, rất khác với các dạng truyền thông gần đây, vốn thường chỉ tồn tại trong vài giây và để lại rất ít dấu vết. Những xuất bản phẩm gần đây như Pink Chilli in a Bowl, một lưu trữ chủ quan về những chòm sao ẩm thực tại Singapore, hay Nests, an Ode to Domesticity, một dạng tự truyện không gian, phần nào cho thấy cách tiếp cận này. Một mặt, những dự án như Pink Chilli in a Bowl đòi hỏi một quá trình nghiên cứu sâu và dài hạn, ba đến bốn năm dành cho một chủ đề duy nhất, trong trường hợp này là loại hình quán ăn tại Singapore, nơi tôi làm việc. Mặt khác, những công trình như Nests lại đòi hỏi sự minh định về ý tưởng và khả năng phản tư, thông qua việc khảo sát mối quan hệ gần gũi và riêng tư của chúng ta với những không gian trực tiếp nơi mình sinh sống.
Hiện tôi đang thực hiện hai ấn phẩm:
– “Hanoi Modern” – Ấn phẩm này phản ánh một chuỗi quỹ đạo cá nhân nhằm ghi nhận một trong những giai đoạn ngắn ngủi nhất của xung lực kiến trúc hiện đại: những khoảnh khắc cuối cùng của ý hệ cộng sản được xây dựng thành hình tại Việt Nam.
– “Cho Saigon” – Nghiên cứu đang được triển khai này hướng đến việc khảo sát và thu thập dữ liệu cho một lưu trữ chủ quan về các cấu trúc chợ dạng đặc và bán đặc mở ra với đô thị Sài Gòn, đồng thời đặt lại câu hỏi về vị thế của không gian xã hội mang tính tổ tiên này trong thành phố.
Chợ Hoà Bình, TP. HCM. Ảnh: Giuseppe De Francesco.
Chợ Kim Biên, TP. HCM. Ảnh: Giuseppe De Francesco.
Chợ Nguyễn Tri Phương, TP. HCM. Ảnh: Giuseppe De Francesco.
Thực hiện: ChuKim
Biên dịch: KTS Gia Hòa
Bài viết được xuất bản lần đầu trong ấn phẩm Monolith #1: Vỡ Hoang, 11.2026.

