Salvador Pérez Arroyo: Questioning the Obvious

20/10/2026
Tác giả: Hoàng Lê
Biên dịch: Hồng Ánh
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor

Kiến trúc sư người Tây Ban Nha Salvador Pérez Arroyo (sn. 1945) có một sự nghiệp trải dài giữa thực hành, nghiên cứu và giáo dục kiến trúc. Từng giảng dạy tại một số trường châu Âu như Trường Kiến trúc Madrid (ETSAM), Trường Kiến trúc Bartlett, v.v. ông đồng thời theo đuổi các dự án tại nhiều quốc gia và có hơn một thập kỷ sống, làm việc tại Việt Nam. Trong cuộc trò chuyện này, Salvador nhìn lại những mô hình giáo dục đã định hình tư duy của ông, đồng thời bàn về kiến trúc chủ động – không dừng lại ở việc tạo nên hình thái kiến trúc đặc sắc, mà còn khơi gợi nhận thức của con người.

Xin chào kiến trúc sư Salvador Pérez Arroyo. Ông từng làm việc và giảng dạy tại nhiều trường kiến trúc trên thế giới. Ông nhìn nhận thế nào về những phương pháp giáo dục khác nhau?

Anh từng học ở Bartlett, đúng không? Vậy tôi bắt đầu từ đó. Ở Bartlett, phương pháp giảng dạy nhấn mạnh việc làm chủ một cách tiếp cận cụ thể: nếu anh thực sự làm tốt một việc, họ tin rằng sau này anh có thể thích nghi và vận dụng năng lực ấy vào những lĩnh vực khác. Trong khi đó, hệ thống giáo dục ở Tây Ban Nha lại yêu cầu sinh viên thành thạo nhiều phương pháp cùng lúc. Hệ thống của Anh cho phép người học đi sâu trước khi mở rộng, với niềm tin rằng chuyên môn sâu trong một lĩnh vực sẽ giúp họ chuyển hướng về sau. Tôi nhớ ở Bartlett, cuối mỗi năm chúng tôi đều tổ chức triển lãm. Có một sinh viên làm một sắp đặt gồm một tấm đệm nhồi đầy phô mai để khách tham quan bước lên. Ánh đèn rọi xuống giày họ những hình ảnh gợn nước, tạo cảm giác như đang đi trên mặt nước. Trong thời gian triển lãm, các văn phòng kiến trúc thường tới tìm kiếm nhân sự. Một kiến trúc sư đã hỏi xin thông tin liên hệ của cô sinh viên ấy, dù biết rằng cô chưa từng thiết kế một công trình nào. Điều đó không khiến ông ấy bận tâm; thứ ông đánh giá cao là tư duy ý niệm chứ không phải kinh nghiệm theo nghĩa thông thường. Tôi nghĩ điều này phản ánh khá rõ thái độ của người Anh: họ coi trọng sức sáng tạo và tinh thần thử nghiệm hơn khả năng ứng dụng trực tiếp.

Steve Pike, sinh viên tại Bartlett, thử nghiệm mặt đứng sinh học bằng cách nuôi cấy nấm trong các pa-nô kiến trúc. Ảnh: Salvador Pérez Arroyo.

Sau khi trải nghiệm nhiều trường phái tư tưởng kiến trúc khác nhau, ông định nghĩa cách tiếp cận của mình đối với thực hành kiến trúc như thế nào?

Kiến trúc của tôi không theo lối thông thường. Tôi không chạy theo xu hướng; tôi liên tục thử nghiệm. Có kết quả đẹp, có kết quả không đẹp – nhưng điều đó không làm tôi bận tâm. Hiện tôi đang viết về một khái niệm gọi là kiến trúc chủ động: những công trình có khả năng khơi gợi câu hỏi và sự tò mò. Tôi ít quan tâm hơn đến việc đơn thuần tạo ra một thứ “đẹp”. Để tạo nên cái đẹp đôi khi chỉ cần rất ít – vài đường nét và một khoảng rỗng cũng có thể đủ. Điều khiến tôi hứng thú hơn là thứ kiến trúc thách thức cách chúng ta tri nhận.

Nghĩ lại thì đó cũng chính là cách tôi làm việc hiện nay. Khách hàng thường hỏi: “Ngôn ngữ kiến trúc của anh là gì?” Nhưng mỗi dự án trong văn phòng tôi lại trông hoàn toàn khác nhau. Nếu đặt chúng cạnh nhau, có lẽ chẳng ai nghĩ chúng liên quan đến nhau. Người ta cảnh báo tôi rằng: “Làm việc với quá nhiều phong cách như vậy rất thiếu hiệu quả; về tài chính cũng không bền vững.” Nhưng giờ tôi nhận ra rằng chính ông đã ảnh hưởng đến cách tôi làm việc, dù trước đây tôi không hề ý thức được điều đó. Tôi nhớ có lần ông quát tôi trong văn phòng. Khi ấy ông đang phác thảo một dự án và tôi rất muốn giúp. Tôi tìm các công trình tham khảo, thấy một dự án của Renzo Piano rồi chạy vào hỏi: “Có phải ý ông là thế này không?” Ông quát: “Tôi không thuê anh để sao chép bất kỳ ai. Tôi thuê anh vì tư duy của anh.” Từ đó trở đi, tôi gần như tránh sử dụng công trình mẫu hay hình ảnh tham chiếu.

Tôi luôn cảm thấy khó chịu với kiểu tư duy đó. Với tôi, công trình mẫu đôi khi gần như mang tính khiêu dâm. Người ta nói “Tôi đang làm theo Renzo Piano”, hay “Tôi đang làm theo Mies van der Rohe” – điều đó khiến tôi không thoải mái. Tôi coi trọng quá trình tự mình tìm kiếm một điều gì đó mới, kể cả khi quá trình ấy dẫn đến sai lầm. Chính sự tìm tòi và chấp nhận rủi ro ấy mới quan trọng. Đó cũng là cốt lõi của khái niệm Kiến trúc chủ động mà tôi đang viết. Gần đây, thông qua Iñaki Ábalos – một cựu sinh viên của tôi và cũng từng là trưởng khoa tại Harvard – các trường kiến trúc ở Tây Ban Nha mời tôi thực hiện một bài giảng đặc biệt. Điều đó khiến tôi phải suy nghĩ lại xem rốt cuộc mình đã luôn tìm kiếm điều gì trong kiến trúc. Tôi chưa bao giờ coi mình là một kiến trúc sư thuộc “tuyến đầu”. Tôi xem mình là một kiến trúc sư thực nghiệm ở “tuyến thứ hai”.

Nhưng tôi thích tuyến thứ hai ấy. Điện ảnh cũng vậy. Có những bộ phim dòng chính, nhưng bên cạnh đó là những tác phẩm khó hơn, khác thường hơn và đôi khi sâu sắc hơn nhiều. Trong đầu tôi có cả một kho lưu trữ những bộ phim ít được biết tới như vậy. Tôi biết mình thuộc về khu vực ấy – khác chuẩn và không chính thống. Tôi cũng không nghĩ mình là một kiến trúc sư theo nghĩa coi kiến trúc như một thiên chức. Tôi nhớ thầy của mình, Javier Carvajal Ferrer – một kiến trúc sư Tây Ban Nha xuất sắc – từng nói trong một chuyến diễn thuyết tại Nam Mỹ: “Nếu được sinh ra một lần nữa, tôi vẫn sẽ làm kiến trúc sư.” Tôi thì không thể nói như vậy. Có lẽ tôi sẽ chọn một thứ khác – y khoa chẳng hạn. Khi đi Rwanda cùng anh trai tôi, vốn là bác sĩ, tôi nhận ra cuộc đời có rất nhiều con đường. Tôi không cảm thấy mình bị ràng buộc với kiến trúc như một ơn gọi duy nhất. Hiện giờ tôi làm việc trong lĩnh vực này, nhưng ngày mai có thể tôi sẽ tiếp cận nó theo một cách hoàn toàn khác – hoặc thậm chí không còn làm nữa. Sự cởi mở ấy rất quan trọng đối với tôi. Và đó cũng là lý do tôi không thích khi người ta mang tới cho tôi những dự án được xây dựng từ các hình ảnh tham chiếu. Tôi không chấp nhận cách tiếp cận ấy.

Hiện tôi đang thiết kế một căn penthouse. Khi khách hàng yêu cầu phương án ý tưởng ban đầu, tôi xin thêm thời gian để phát triển nó một cách cẩn trọng, thay vì ngay lập tức tìm hình ảnh trên mạng hay sử dụng nội dung do AI tạo ra. Điều đó đưa tôi trở lại câu hỏi trước về thế hệ kiến trúc sư trẻ ở Việt Nam. Ở đây đang có một xu hướng có thể gọi là “kiến trúc tạp chí” – thiết kế chịu ảnh hưởng rất mạnh từ những hình ảnh tham khảo hấp dẫn nhưng thiếu bối cảnh và chiều sâu phía sau.

Đúng vậy. Làn sóng các phong cách kiến trúc toàn cầu tràn vào Việt Nam sau chiến tranh giống như một cơn sóng thần, mang theo quá nhiều ảnh hưởng trong khi xã hội chưa có đủ thời gian để hấp thụ và chuyển hoá chúng. Không giống châu Âu hay Mỹ, nơi kiến trúc trải qua một quá trình tiến hoá tương đối từ từ, Việt Nam tiếp nhận một lượng lớn phong cách chỉ trong thời gian ngắn. Chính vì vậy, điều quan trọng là kiến trúc sư phải đi sâu hơn vào bản chất của thiết kế, thay vì chỉ dừng lại ở thẩm mỹ bề mặt.

Trong những lĩnh vực thiết kế khác, chẳng hạn thời trang, có quan niệm rằng hãy “sao chép, sao chép và tiếp tục sao chép” cho đến khi tìm ra tiếng nói riêng. Theo ông, cách tiếp cận đó có thể áp dụng vào kiến trúc không?

Kiến trúc đòi hỏi sự cân bằng giữa tri thức kỹ thuật và tầm nhìn cá nhân. Hiểu các phong cách đã tồn tại là điều cần thiết, nhưng mỗi kiến trúc sư nên xem mỗi dự án như một thách thức để truyền đạt ý tưởng của mình theo một cách có ý nghĩa. Có người sẽ lựa chọn tạo ra những thiết kế thanh lịch, phù hợp với bối cảnh và hoà vào cấu trúc đô thị một cách tự nhiên, giống như những dãy nhà Paris thế kỷ 18 hay 19, khá đồng nhất nhưng vẫn rất đẹp. Tuy nhiên, bản thân tôi đồng cảm với những kiến trúc sư luôn muốn đẩy giới hạn đi xa hơn và thử nghiệm. Chẳng hạn ở Pháp thế kỷ 18, những kiến trúc sư như Claude-Nicolas Ledoux đã khám phá nhiều ý tưởng mới, thậm chí cộng tác với những nhà tâm lý học và tâm thần học thời kỳ đầu. Những cách tiếp cận tiên phong như vậy tuy hiếm, nhưng lại rất cần thiết đối với sự phát triển của kiến trúc.

Trung tâm văn hoá đa năng tại Verbania, Ý. Ảnh: Salvador Pérez Arroyo.

Như vậy, ông ủng hộ một thứ kiến trúc khác thường?

Không hẳn là khác thường, mà là một thứ kiến trúc không đơn thuần tuân theo những gì xã hội mong đợi. Tôi xem kiểu kiến trúc luôn “gọi dạ bảo vâng” với mọi thứ là “kiến trúc lịch thiệp”. Nó thường thiếu chiều sâu và không đặt ra thách thức nào. Kiểu kiến trúc ấy dĩ nhiên vẫn có chỗ đứng, nhưng tôi quan tâm hơn đến một nền kiến trúc biết đặt câu hỏi về những chuẩn mực và khiến chúng ta phải suy nghĩ.

Hãy quay trở lại một vấn đề cốt lõi. Ở Tây Ban Nha, sau cuộc Nội chiến – dù tôi thuộc thế hệ sau đó khá lâu – nhiều kiến trúc sư phải làm việc với những vật liệu hết sức khiêm tốn, đơn giản bởi lúc ấy không có tiền. Nhưng họ vẫn tạo ra những thứ rất đẹp. Điều tương tự cũng diễn ra ở Italy sau Thế chiến II. Theo thời gian, kiến trúc bắt đầu đóng một vai trò lớn hơn và các thành phố cũng thay đổi. Nhưng suốt một thời gian dài, nhiều kiến trúc sư tin rằng nếu anh làm quy hoạch tổng thể – hay thực ra còn hơn cả quy hoạch tổng thể, bởi xét cho cùng nó chỉ là một văn bản pháp lý – nếu anh thiết kế thành phố, thực hiện những đồ án đô thị, thì anh thực sự đang góp phần định hình thành phố. Và điều đó vô cùng quan trọng. Ngày nay, điều này còn quan trọng hơn nữa, nhất là trước những thách thức môi trường mà chúng ta đang phải đối diện. Tuy nhiên, trong nhiều năm người ta vẫn thường nói: “Chà, anh ta làm quy hoạch đô thị vì anh ta không phải một kiến trúc sư giỏi.” Quan niệm đó vẫn tồn tại ở một số nơi. Quy hoạch đô thị thường bị gắn với những người không phải kiến trúc sư “thực thụ”, những người không biết thiết kế công trình. Điều đó phải thay đổi.

Hiện nay chúng ta đã hoàn toàn bão hoà – bởi thông tin, hình khối và phong cách. Mọi thứ trở nên phân mảnh. Chất lượng và sức tác động đều suy giảm. Có lẽ chúng ta cần suy nghĩ lại về toàn bộ vấn đề. Hôm trước Iñaki Ábalos nói với tôi: “Tôi quá mệt vì cứ phải tìm kiếm cái gì đó mới mẻ mà rồi bất khả. Tôi chẳng thấy kiến trúc nào hay ho nữa.” Chúng tôi đã tới Biennale và mọi thứ trông gần như giống nhau. Sau sự bùng nổ của Zaha Hadid, giờ đây chúng ta có cảm giác có thể cùng lúc làm mọi thứ, cái gì cũng được. Nhưng thực tế lại không tạo ra được điều gì thực sự đặc biệt. Trong khi đó, chúng ta đang đối mặt với một vấn đề kinh khủng. Cứ nhìn tình trạng các thành phố hiện nay thì biết. Việc kiến trúc sư phải tìm ra những ý tưởng mới để giải quyết vấn đề này là vô cùng cấp thiết.

Điều đó đúng ngay cả ở quy mô toàn cầu. Cứ hai năm một lần tôi lại tới Venice Biennale. Tôi đã xem kỳ Biennale gần nhất và không thấy điều gì thực sự mới. Nó giống câu chuyện “Bộ quần áo mới của Hoàng đế”, với một vị vua thực ra đang khoả thân. Không ai nói ra, nhưng tất cả đều biết.

Đúng. Với bản thân anh thì ổn. Nhưng với khách hàng của anh thì rất khó. Anh phải tìm được những khách hàng thực sự hiểu kiến trúc, mà điều đó có bao giờ là dễ đâu. Anh cần tạo ra một thứ kiến trúc có khả năng đặt câu hỏi. Đó là điều tôi thực sự ám ảnh. Nếu anh đi qua một thành phố, nhìn thấy một công trình rồi cảm thán: “Chà, đẹp quá”, hay “Chẳng đẹp gì cả” thì chưa đủ. Nhưng nếu anh dừng lại một giây và công trình ấy khiến anh phải suy nghĩ, dù chưa hiểu nó ngay lập tức, rồi tự hỏi: “Tại sao cái này lại ở đây?” hay “Tại sao cái kia lại ở đó?”; nếu nó truyền cho anh một thông điệp đặc biệt, hay giống như một cuốn sách có thể được đọc theo nhiều cách khác nhau – đó mới là điều tôi quan tâm.

Ví dụ, công trình tôi làm ở Quảng Ninh – gần đây tôi đã đề cập về nó trong khá nhiều bài giảng – là một toà nhà mà anh có thể đi vòng quanh, và nó phản chiếu rất nhiều tổ hợp, rất nhiều thứ khác nhau. Có thể một phần là ngẫu nhiên, nhưng tôi nghĩ đó là một công trình luôn luôn lên tiếng. Hình khối của nó có đẹp không? Không. Vấn đề không nằm ở việc tạo ra một hình khối đẹp. Nó là một sự thử nghiệm. Anh tạo ra một công trình như một thử nghiệm về cách người ta bước vào nó và cách người ta hiểu nó. Đó chính là kiến trúc chủ động. Điều tôi thấy thú vị và hiện khá hiếm hoi ở Việt Nam là những người viết lý thuyết. Những người thực sự viết về kiến trúc Việt Nam, suy nghĩ về nó và thảo luận về nó một cách sâu sắc. Có thể tôi chưa tìm thấy họ, hoặc đơn giản là tôi chưa biết hết mọi người. Nhưng các anh thực sự cần những người nghiên cứu, bình luận, phê bình và tư liệu hoá kiến trúc.

Trung tâm văn hoá đa năng tại Verbania, Ý. Ảnh: Salvador Pérez Arroyo.

Điều đó rất quan trọng. Tôi nghĩ một trong những vấn đề lớn nhất mà kiến trúc Việt Nam cần giải quyết là việc xác định các loại hình kiến trúc. Bởi chúng ta dường như không thực sự có. Hoặc có, nhưng chẳng ai tôn trọng. Hiện nay, trong nhiều trường hợp, kiến trúc Việt Nam đơn giản là sao chép kiến trúc phương Tây. Nhưng việc sao chép ấy lại diễn ra mà không có nền tảng hay hệ quy chiếu nào phía sau – nó hoàn toàn mang tính duy hình thức. Và đó là một vấn đề rất lớn.

Bởi nếu anh thực sự tham gia vào kiến trúc và hiểu rằng mình đang tạo ra nghệ thuật, nhưng đồng thời phải tạo ra một thứ có thể hoạt động, thì quá trình ấy phải đầy tính nghiên cứu, hiểu biết và thông tin. Khi làm được như vậy, anh không còn cần phải ám ảnh quá nhiều về hình dáng hay hình thức nữa. Nhưng rất nhiều dự án trên thế giới – kể cả những dự án nổi tiếng – vẫn quá tập trung vào hình thức, vẫn là một cách tiếp cận duy hình thức. Tôi không thích điều đó. Có một điều thú vị: một công trình càng cố chạy theo thời trang, nó càng chết nhanh. Nó biến mất khỏi ý thức của con người, khỏi ký ức của cư dân thành phố. Bởi cuối cùng nó chỉ là thế – một bản sao, một tham chiếu. Có thể rất thanh lịch, được thực hiện rất tốt, rất lịch sự – một ví dụ rất tốt của thứ kiến trúc ấy, đúng. Nhưng vẫn chỉ dừng ở đó.

Trung tâm văn hoá đa năng tại Verbania, Ý. Ảnh: Salvador Pérez Arroyo.

Tôi thích từ “lịch sự” ấy. Nó không nhất thiết mang nghĩa tốt hay xấu – đơn giản là để chỉ một thứ kiến trúc tránh chấp nhận rủi ro.

Chính xác. Và đó là lý do văn hoá kiến trúc rất quan trọng. Điều tôi cảm thấy còn thiếu ở Việt Nam là một nền văn hoá viết về kiến trúc mạnh hơn. Các anh cần những người nghiên cứu, viết, phê bình và tư liệu hoá kiến trúc Việt Nam ở một tầng sâu hơn. Nếu thiếu họ, rất khó hình thành một diễn ngôn kiến trúc có khả năng tồn tại lâu dài. Đối với tôi, nghiên cứu luôn là một phần thiết yếu của thực hành kiến trúc – không chỉ thông qua viết, mà cả qua vẽ. Tôi từng thực hiện một loạt tác phẩm lấy cảm hứng từ D’Arcy Thompson. Trong đó có một bản vẽ đặc biệt khảo sát ý niệm về một vũ trụ không có bóng – một thế giới nơi ánh sáng đến từ mọi hướng, không tồn tại một nguồn sáng duy nhất. Chúng ta được đào tạo để cảm nhận không gian thông qua ánh sáng và bóng tối. Ngay cả Le Corbusier, người bị nhược thị ở một mắt, cũng dựa rất nhiều vào những tương phản mạnh để cảm nhận thể tích; điều này có thể phần nào lý giải tính điêu khắc trong kiến trúc của ông.

Ngày nay, ngược lại, kiến trúc ngày càng được sản xuất thông qua những hình ảnh nhân tạo. Với Photoshop, Lumion hay AI, chúng ta có thể tạo ra những điều kiện chiếu sáng vốn không tồn tại trong thực tế. Vào thập niên 1960 và 1970, nhiếp ảnh kiến trúc chủ yếu sử dụng ảnh đen trắng với những vùng bóng đổ mạnh, khiến kiến trúc mang một biểu đạt hoàn toàn khác. Còn hiện nay, mọi thứ đều được chiếu sáng đồng đều, hoàn thiện đến mức bóng bẩy và đôi khi gần như nhân tạo. Sự thay đổi ấy đang tác động sâu sắc đến cách chúng ta hình dung và tạo ra kiến trúc. Và đó là điều chúng ta cần phải nghiên cứu một cách nghiêm túc.

Thực hiện: Hoàng Lê
Biên dịch: Hồng Ánh
Bài viết được xuất bản lần đầu trong ấn phẩm Monolith #1: Vỡ Hoang, 11.2026.

Related Posts

Art Jakarta 2026 and New Movements

Nguyễn Minh An
20/10/2026